Krusevo

Gora Daleka i Sama

28.01.2007.

Gora između Memoranduma i Rambujea

 

ZAPISI IZ GORE

 

Sadik Idrizi

 

 

Gora između Memoranduma i Rambujea

 

         


Nije nam namjera da govorimo o historiji Gore ili porijeklu njenih stanovnika,već ćemo se isključivo baviti fenomenom “goranstva” koje je zadnjih desetak-petnaest godina bilo predmet mnogih proučavanja i manipulacija. Ovdje želimo razobličiti ovaj fenomen polazeći iz ugla  sasvim drugačijeg  od onoga koji je bio u opticaju u zadnjoj deceniji prošloga stoljeća. ”Goranstvo” o kojem ovdje govorimo je isključivo u negativnom kontekstu i imalo je katastrofalne posljedice po stanovnike Gore. Prije svega mislimo na iseljavanje iz Gore koje se dogodilo nakon rata na Kosovu  a čemu je dosta doprinjela ideja koja je predmet ovoga rada.

         

          Tokom 1989. odine su tek pojedinci  shvatili planove i ciljeve koji su dolazile iz kuhinje SANU. Naime, septembra 1989. godine je u, okviru Vukovog sabora, organizovana  Goranska svadba u Tršiću i nekim drugim gradovima  Srbije. Mislili smo da je namjera da se srpskoj javnosti prezentira goranaska kultura i tradicija, jer je i onda veliki broj pripadnika naše zajednice živio i radio po srbijanskim gradovima. Tek tada su nam postale jasne namjere i aktivnosti Haruna Hasanija koji je radio za SANU. I rahmetli Mesud Islamović, koji je kao književnik prisustvovao dijelu “goranske svadbe”, došao je u sukob sa Harunom Hasanijem zbog njegovog otvorenog srpstva po pitanju porijekla Gorana.

          Ubrzo nakon ovih događaja intenziviraju se aktivnosti na promociji “goranske etničke grupe” što je rezultiralo velikim projektom SANU Šarplaninske župe Gora, Opolje i Sredska (poznatijem po skraćenici GOS)[1]. Istraživanja na terenu su poverena Geografskom institutu “Jovan Cvijić” i trajala su u peridu od 1991 - 1994.   godine. U ovaj projekat je bilo uključeno i dvadesetak drugih naučnih i stručnih ustanova i 93 istraživača. Rezultati “istraživanja” su kasnije publikovani i objavljeni u tri knjige na preko hiljadu stranica. Na ovom Projektu  je radilo  i nekoliko saradnika iz Gore, ali je Harun Hasani ideolog, organizator  i pokretač svih aktivnosti na ozvaničenju  “goranske etničke grupe”.

          Na samom početku druge knjige GOS-a govori se o potrebi  hitnosti ozvaničenja ove ‘grupe’ te autori ističu da ”…stoji činjenica da Goranci jesu posebna etnička grupa koja je ne samo odolela albanizaciji i aspiracijama makedonskog nacionalizma, već je u svom entitetu sublimirala brojne elemente i oblike srpsko-slovenskih i pravoslavnih etnokulturnih korena i slojeva, izgradivši osećanja i ponašanje bliske srodnosti sa srpskim narodom uz puno angažovanje u kulturnom i političkom životu svoje države Srbije. Stoga je status etničke grupe za Gorance sada formalno pitanje koje bi trebalo sankcionisati pre narednog popisa stanovništva…Međutim, takvoj odluci treba da prethodi organizovana stručno-informativna akcija koja bi imala za cilj da sveukupnom goranskom entitetu razjasni značenje pojma etničke grupe i određene prednosti takvog statusa u smislu očuvanja etničkog i civilizacijskog identiteta..”[2]

          Međutim, nešto kasnije autori Projekta potpuno razotkrivaaju svoje prave namjere. Govoreći o kulturnoj baštini Gore, naučni savetnik SANU Milan Ivanović piše : ”U svakom selu postoje mesta ili nazivi gde su se nalazila stara srpska groblja i crkvišta. Nažalost, proces nestajanja tih spomenika je takav da su oni skoro potpuno iščezli, pa je poslednji čas da se preduzmu mere za arheološka i ostala istraživanja, kako bi se bar u naučnoj i stručnoj literaturi zabeležilo njihovo postojanje i današnje stanje, a potom da se preduzmu mere za njihovu zaštitu, valorizaciju, pa i mogućnu revitalizaciju.”[3] Autor se poziva na “punu pomoć predsednika opštine Gora Haruna Hasanija i njegovih saradnika”.

          Nikada mi nisu postale jasne prednosti koje donosi status etničke grupe, osim što je mnogo lakše manipulisati ljudima u pogledu njihovog nacionalnog određenja. Kad je toliko lijepo i korisno biti etnička grupa, čudi me što ih u Srbiji nema više, već ih nude isključivo Hrvatima u Vojvodini (kao Bunjevci i Šokci) i Muslimanima (tj.Goranima). Možda i nekome drugome koga treba  “usitniti” i lakše progutati a što meni još nije poznato. Kad je tako lijepo što Šumadinci ne prihvate da budu etnička grupa, pa onda Crnotravci, pa Čarapani i mnogi drugi. 

          Kao prvi korak predviđeno je odvajanje Goranaca od ostalih Muslimana (ime Bošnjak je vraćeno nešto kasnije, septembra 1993. godine na Saboru u Sarajevu). Jer, tvorci Projekta su svjesni da samo izdvajanjem Goranaca iz muslimanskog korpusa mogu uspjeti u svojim namjerama, te stoga to pitanje veoma često potenciraju u svojim stavovima :

          “Goranska etnička grupa se po svom kulturnom i etnopsihičkom entitetu bitno razlikuje od svih ostalih muslimanskih populacija u zemljama prethodne Jugoslavije. To se prvenstveno odnosi na bošnjačko-sandžački etnonacionalni supstrat iz koga je, uostalom, i stvorena politička muslimanska nacija početkom 60-tih godina voljom tadašnje jugoslovenske i bosansko-hercegovačke političko-ideološke vrhuške”[4]

          Čak su Gorani ušli u osnovnoškolske udžbenike. U Geografiji za VIII razred koja je štampana 1996. godine u etničkoj karti SR Jugoslavije ima mjesta i za Gorane. A ispod fotografije na kojoj se vidi selo Brod stoji : ”Najveći deo stanovništva Gore čine Gorani, koji su srpskog porekla, islamizirani u periodu od XV do XIX veka. Kod njih je očuvano sećanje na svoje nacionalno – srpsko poreklo.”[5]

          Tih godina se na državnoj televiziji prikazuju emisije o Gori u kojima se čini sve kako bi se dokazalo kako između Gorana i Srba i nema nekakve razlike. Oni (Gorani) slave Božić i druge pravoslavne i paganske praznike, ali se nikad ne pominju velike Bajramske proslave nakon 90-tih godina kao ni veliki mevludi po goranskim selima.

          I tzv. goranska inteligencija gotovo bez izuzetka prihvata ideje SANU, čak u nekim svojim stavovima ide još dalje i nastupa ekstremnije kako bi zadovoljila svoje gazde. Stavovi Haruna Hasanija i “družine” se uošte ne razlikuju od stavova tvoraca Memoranduma.

U jednom “Apelu” od 20.juna 1996.godine, upućenom Srpskoj akademiji nauka i umetnosti i još nekim institucijama u Srbiji, ”grupa građana Goranaca” javno pokreću pitanje “statusa Kosova i Metohije i teritorijalnog obuhvata ove južne Pokrajine”. Sasvim sam siguran da ovaj Apel nije pisala ova “družina”, već neki akademik iz Beograda a ovima je samo dostavljen na potpis. Po stilu pisanja to je mogao uraditi neko ko ima visoko akademsko obrazovanje i stil koji se ne razlikuje od stila kojim je pisan Projekat GOS. Potpisnici ovog Apela ističu da “artikulišu stav i raspoloženje ogromne većine ljudi goranske etničke grupe” i mole pomenute institucije da ih ne “ostave  u bespuću bezobzirnih balkanskih političkih igara koje bi u nekim varijantama zbrisale sa etničke karte i iz bogate duhovne riznice Stare Srbije i nas Gorance, i nama najsrodnije Srbe i muslimane srpskog maternjeg jezika…”[6] Oni dalje ističu da su uspjeli da prepoznaju “nacionalističke ciljeve bošnjačko-sandžačkih emisara” i da su  se oduprli “viševekovnom pritisku albanizacije”.

Na četvrtoj strani Apela  pomenuta “grupa” potpisuje nešto što normalan čovjek ne bi uradio, osim ako mu je ugrožen život. Kod ovih ljudi to nije slučaj, već indokktrinacija koja ih je dovela do ovog stepena. Oni i ne znaju za granicu pada, pa  ističu: ”Mi, Goranci, smo ljudi racionalne pameti, tolerantni, trudoljubivi, oprezni, prilagodljivi i izdržljivi, a pre svega privrženi svom zavičaju i identitetu, kao i  koja nas je prihvatila kao slobodne i ravnopravne građane, odomaćene u Beogradu i skoro svim srpskim gradovima. Mi smo svesni svojih srpsko-slovenskih korena, te i hrišćansko-pravoslavne komponente u slojevitosti naše bogate tradicionalne duhovne kulture koju negujemo  i u zavičaju i širom našeg rasejanja po Srbiji, Makedoniji i ostalom svetu. Mi govorimo posebnom varijantom srpskog jezika, ćirilične smo pismenosti i duhovne i genetske srodnosti ne samo sa Starosrbijancima, već sa srpskim narodom uopšte. Mi nismo Makedonci (Makedonski Muslimani – Torbeši – kako nas ponekad svojataju), a još manje Bošnjaci, ili neki drugi flotantni* Muslimani. Dakle, ne pripadamo novokomponovanoj političkoj muslimanskoj naciji, a najmanje albanskom i turskom etnicitetu. Mi smo, jednostavno –  posebna etnička grupa…”(podvukao S.I.).

Ovo su  “biseri” moralnog i ljudskog posrnuća. Kad čovjek dođe do stepena da želi pobjeći od sebe i svojih korjena, onda ga treba žaliti, jer sve ostalo je uzalud. Ovo je goranstvo koje nikako ne prihvatam i protiv kojeg se borim od njegovog ustoličenja. Ovo je goranstvo razapeto između Memoranduma i Rambujea. To je goranstvo bez Boga i moralne odgovornosti. To nije goranstvo kojim su se ponosili naši preci i koje je kod susjeda izazivalo poštovanje. Ovo je goranstvo koje kod svih, osim kod  malog broja srpskih patriota i nacionalista, izaziva prezir i gnušanje.

Goranstvo “spušteno” na stepen etničke grupe ne garantuje opstanak našem narodu. Jer, takvi Gorani će uvijek biti predmet manipulacija i asimilacija sa svih strana. Boriti se za goranstvo, a ne i za goranski jezik, kulturu, tradiciju, muziku, je najobičnija laž i maska. Boriti se za neko bezlično goranstvo ili goranstvo kao dio paganstva i pravoslavlja je neshvatljivo. To neće prihvatiti ni Srpska pravoslavna crkva, jer kakvi bi to Srbi bili bez pravoslavlja. Najveći problem  je taj što su Gorani muslimani, tj. pripadaju Islamu. Zato ga oni marginalizuju, zato ne žele da se pomene to što su se Gorani u nacionalnom pogledu, na gotovo svim popisima kada im je to bilo omogućeno, izjašnjavali kao Muslimani.

Kako lako pomenuta “družina” odbacuje sve čime se naš narod ponosio vjekovima. Kako se lako  odriču mličke džamije i najmanje pet stoljeća Islama na ovim prostorima. Kako lako bježe od babovine, tradicije i kulture koju je donio Islam. Zar misle da bi neko ostao u Gori u proteklim decenijama i vjekovima bez Islama? Sigurno ne. Jer Islam je bio najveća sigurnost i zaštita ovim ljudima u šarplaninskim gudurama. Islam je bio podstrek i inspiracija življenja.

A što se pak jezika tiče, za koji u Apelu kažu da je “posebna varijanta srpskog jezika”, citiraću samo akademika Pavla Ivića, čuvenog srpskog dijalektologa, koji smatra  “da je zapadnomakedonska podloga goranskog govora očevidna”.[7] Čak i Radivoje Mladenović, koji je doktorirao na Goranskom govoru i koji je sarađivao na Projektu GOS, ”goranski određuje kao prelazni, mešavinski makedonsko-srpski govor”. Znam da na balkanskim prostorima nauka često može biti sluškinja dnevnoj politici i zbog toga izbjegavam da dajem odgovore koji bi bili u takvoj službi. Moje opredeljenje za bosanski jezik ima dublji smisao. Ono ne isključuje naučni pristup “goranskom govoru”, već ide u prilog tome. Ako moram birati između srpskog i bosanskog, koji su veoma slični, ja sam za ovaj drugi. Prosto i jednostavno, zbog kulture i civilizacije. Zbog leksike i islamske literature. Zbog školskih programa u kojima se neće vređati naše vjersko i nacionalno biće. Inače, udaljenost goranskog govora od književnog jezika – srpskog ili bosanskog – je podjednaka.  

Postoji jedno goransko selo u Albaniji – Orčikle. Kažu da žitelji ovog sela do podneva govore “našinski” jezik a od podneva albanski. To su  procesi uslovljeni historijskim prilikama u kojima se našao naš narod. lične stvari se dešavaju svim manjim zajednicama kad se nađu u okruženju. To su stvari koje se teško mijenjaju i koje imaju svoj historijski hod. Nikada ne prihvatam  prisilnu asimilaciju, pa ma sa koje strane ona dolazila. Ljudi se razlikuju po mnogo čemu, ali to nije njihova mahana,a najmanje krivica. Ako vas ne prihvataju kao drugačije, nije problem u vama, već u onima koji to čine.

Nikada vas neće prihvatiti ukoliko  “gmižete” i pokazujete veću ljubav prema drugoj naciji nego prema svojoj. Bićete prezreni, a vama će se činiti da vas cijene i poštuju. Tek ste onda beskrajno sićušni i mizerni. Pljuvanje po svojoj naciji i svojim korjenima je najobičniji primitivizam.             

          Nakon čitanja GOS-a i ovog Apela mnogo su jasniji otpori koji se javljaju prema bošnjaštvu kod jednog dijela goranske inteligencije u poslednjih nekoliko godina. Sada je potpuno jasna njihova paranoična mržnja prema bošnjaštvu. Oni koji su prošli GOS-ovu školu indoktrinacije su nepopravljivi. Oni su za sva vremena izabrali put. Potreban je veliki sabur da se neke stvari poprave. To se ne može preko noći i silom uraditi. Tu se čine greške, te se kod ljudi stvara otpor. Za neke stvari je potrebno vrijeme, a čovjeku se silom može nešto uzeti, ali ne i dati.

          Nedavno je u Beogradu, Behadin Ahmetović, jedan od potpisnika Apela,  objavio  “knjigu” pod naslovom Gora i Goranci[8]. Zapravo, to i nije knjiga, već primitivni pamflet i zbir prostih informacija prikupljenih na terenu uz pomoć  “podobnih” saradnika. U najvećem dijelu knjige “autor” prepričava drugu knjigu iz projekta GOS. Tek ponegdje, svojim stavom, nadmaši svoju duhovnu i ideološku sabraću.

Još u životu nisam pročitao knjigu sa toliko mržnje i pljuvanja po Islamu i muslimanima. U prvom dijelu “knjige”, u podnaslovu Nekad pravoslavna Gora, govori o islamizaciji: ”Proces islamizacije omogućuje naseljavanje neslovenskog stanovništva. U 17. veku Goru zahvata proces islamizacije a tom zlu pridružiće se i bolest kuga, što je uslovilo smanjenje broja stanovništva srpskog korena.”(str.11.)

Da bi “dokazao” da je Gora zaista bila pravoslavna, on iznosi neka nagađanja: ”U pojedinim selima su nađeni ostaci crkve i krstova, a u muslimanskim kućama u ovim krajevima čuvaju se ikone, i crkvene knjige, čak i na pernicama su ornamenti sa krstovima u narodnom vezu. Istočni deo kuće nazivaju kandilovsko mesto, a neke kuće imaju kandilo iako su muslimani.”(str.11-12.) 

          “Jedno od interesantnih pitanja kada su u pitanju Goranci – Srbi Muhamedovske veroispovesti iz kojih razloga 1912. godine, kada su Kosovo i Metohija oslobođeni od Turaka, nisu se vratili u svoju prvobitnu pravoslavnu veru kada im je to nuđeno od strane vlasti Kraljevine Srbije…Poznato je da su Goranci, kao pravoslavci poslednji primili islam pa je to čudno zašto se nisu vratili svojoj veri.”(str.12.)

          I ja se čudim što se Behadin Ahmetović i njegova  “družina” toliko muče i pate i što se ne “vrate” tamo gdje žele da se vrate. Niko ih ne brani da budu ono što žele da budu, pa čak i pravoslavci, ali to moraju uraditi kao pojedinci, za sebe, jer je to individualna stvar. Neka prestanu da govore u ime većine, i neka je ostave na miru. Ali znam da oni nisu ni za “tamo”. Ni “tamo” ih neće primiti, a ako ih slučajno i prime, za njih će to biti preteška obaveza i teret. Oni,  jednostavno, imaju problema sa sobom i sa svojom identifikacijom. Njih samo treba sažaljevati. Oni su proizvod i kombinacija vulgarnog ateizma, nedovršenog komunizma i šovinizma Ċosićevog tipa. Oni Islam, koji su naslijedili od očeva i djedova, nose kao breme kojeg žele da se otarase, ali ne znaju kako da to urade. Pokušavaju da svoju sramotnu namjeru nametnu kolektivu kako bi se sakrili iza njega.

          Negdje u Americi, u gradu Lexingtonu u državi Kentaki, marta 2001. godine sreo sam jednog mladog muslimana. Pokušavao sam da saznam odakle su njegovi roditelji, jer sam pretpostavljao da su iz neke arapske zemlje. Odgovorio mi je da je Amerikanac koji je primio Islam, a da su mu roditelji još hrišćani. Bio je ponosan na svoju vjeru, na svoj din. A neki naši “ćafiri”, koji su zanemarljiva manjina, stide se i pljuju na svoje djedove i Islam doživljavaju kao zlo i upoređuju ga sa kugom. A znaju da su poslije 1912. godine mnoga sela u Gori ostala pusta i da su rijeke muhadžira( madžirlija) krenule put Turske kako bi sačuvali Din-Islam. I Behadin Ahmetović piše o ovom “madžiru”, ali kako : ”Kada su Kosovo i Metohija oslobođeni od turskog ropstva 1912. godine dolazi do iseljavanja Goranaca u Tursku, tako da su čitave mahale u tim selima ostale puste.”(str.54.)

Veoma je čudno zašto se Goranci iseljavaju nakon “oslobođenja” od ropstva i zašto baš u Tursku koja je dosta daleko i od koje su se “oslobodili”. Što se nisu iselili u Prizren ili Tetovo, ili pak u Šumadiju koja je dosta bogata, pošto navodi da su se iselili zbog gladi i “dve sušne godine”. Stvar je u tome što Behadin Ahmetović i njemu slični ne vide glavnu dimenziju ovog problema.

Svojim stavovima u odnosu na Islam Behadin Ahmetović podjeća na Isa Kalača. Obojica su pakosni, a razlika je u tome što je Iso bio koliko-toliko pismen, a ovaj je potpuno nepismen. I petlja se u neke stvari u koje se ne razume. Ili što bi naš narod rekao radi nešto “što mu neje zanajet”.     

          Na kraju želim ukazati na nephodnost održavanja naučnog skupa na kome bi, prije svega, ljudi iz Gore, ali i drugi raspravljali otvoreno i bez predrasuda o ovim pitanjima. Mislim da se troši ogromna energija i često dolazi do zastoja zbog ovih problema. Razlog više za održavanje skupa je i popis stanovništva na Kosovu koji se najavljuje za 2004. godinu.  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



[1] SANU, Geografski institut  “Jovan Cvijić”, Šarplaninske župe Gora, Opolje i Sredska, Beograd,1995. 

[2] Projekat GOS, Knjiga 40/II, Beograd, 1995, str. 4-5.

[3] Ibid., str.456.

[4] Ibid.,, str.14.

[5] Geografija za VIII razred, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd, 1996.

[6] Apel grupe građana Goranaca ,str.1.

* Flotantni - neodređeni, kolebljivi

[7]Pavle Ivić,i zabrani ogledi, III, Niš, 1991.

[8] Behadin Ahmetović, Gora i Goranci, INTER JU PRES, Berograd, 2000.

28.01.2007.

Narodno stvaralaštvo i folklor Gore

 

Sadik Idrizi

 

Narodno stvaralaštvo i folklor Gore

 

 

                        1.

                                        

            Oblast Gora se nalazi između planinskih masiva Koritnika, Koraba i Šar-planine. Sva sela su zbijenog tipa i nalaze se na visini između 950 i 1450 metara. Većina naselja ima “utvrđeno urbano lice” sa dvospratnim kućama i unutrašnjim stepenicama. (Ova konstatacija se odnosi na period do 80-tih godina XX vijeka).

            Do propasti Otomanske Turske, 1912. godine, Gora je bila geografska i duhovna cjelina, a nakon toga našla se na mjestu gdje se uspostavljala granica između Albanije i Srbije. Bukureškim dogovorom 1913. godine devet goranskih sela je pripalo Albaniji. Kao nožem Gora je podijeljena na dva, a kasnije, poslije Drugog svjetskog rata, na tri dijela. Konačna podijela je uslijedila marta 1923. godine kada je uspostavljena definitivna granica između Albanije i Kraljevine SHS. Ovom podijelom najveći dio Gore je pripao Kraljevini Jugoslaviji (20 sela), a manji dio Albaniji (9 sela). Kasnije su dva sela (Urvič i Jelovjane) pripala Makedoniji.

            O Gori je do sada dosta pisano, ali je bilo i mnogo manipulacija. O Gori su pisali  autori iz gotovo svih balkanskih zemalja pa i šire. Kod većine njih je prisutno svojatanje Gore i njenih stanovnika sve u zavisnosti od nacionalne pripadnosti autora. Njeni stanovnici su i Bugari i Srbi islamske vjere, i Makedonci muslimani, i Albanci i Turci. Ponekad su i Gorani i Torbeši, a često neoprijedeljeni. Njihov je jezik i srpski i bugarski i makedonski, sve u zavisnosti od ugla posmatranja.

            Najmanje su o Gori pisali autori koji su iz Gore ili pripadaju bošnjačko-muslimanskom povijesnom krugu Balkana. Vjerovatno je i to razlog tolikih manipulacija i svojatanja,jer su mnogi autori naišli na prazan prostor za djelovanje. U pojedine projekte o Gori uključene su i čitave nacionalne institucije-akademije nauka i institute (Srpska akademija nauka, Makeonski institut za folklor i dr.)

            Mislim da je u posljednje vrijeme pojačano interesovanje autora porijeklom iz Gore i onih koji pripadaju bošnjačkom krugu. Prije svega tu je Nazif Dokle iz albanskog dijela Gore, zatim Muhamed Nezirović, Husein Bašić, Džemaludin Latić, Alija Džogović i drugi.

                       

2.

 

            Gora posjeduje ogromno duhovno blago koje je do sada djelimično zabilježeno i obrađeno. Zapisan je najveći broj pjesama, dok su pripovjedne i kratke forme do sada ostale gotovo nezabilježene i prijeti opasnost da nestanu u procesu ubrzane urbanizacije.

            Prvi zapisi narodnog stvaralaštva Gore učinjeni su tek u XIX vijeku, ali ih je toliko  malo da se mogu na prste izbrojati. Njihovo intenzivnije zapisivanje počinje u XX vijeku, a najznačajnije zapisivanje dogodilo se u zadnje tri decenije.

            Prve zapise narodnih priča iz Gore izvršio je Panta Srećković u knjizi o Sinan paši[1] mada to nisu klasične priče, već bi se mogle nazvati pripovjednom građom. Kasnije su tokom XIX stoljeća sličnu pripovjednu građu koristili i zapisivali ruski konzul u Prizrenu Ivan Stepanovič Jastrebov i profesor prizrenske bogoslovije Petar Kostić. Svim pomenutim autorima prikupljanje narodnih umotvorina nije cilj, već su to radili usputno, uz ostala istraživanja.

            Mnogo kasnije,između dva svjetska rata (1936/37) Goru je obilazio i “proučavao” Milisav Lutovac koji je i nakon Drugog svjetskog rata vršio istraživanja (1948/53) što je rezultiralo knjigom Gora i Opolje.[2] 

            Međutim, prvi koji se ozbiljno bavio narodnim stvaralaštvom Gore bio je Miodrag Vasiljević. Njegova knjiga Jugoslovenski muzički folklor I donosi 400 narodnih melodija koje se pjevaju na Kosovu.[3] Među njima je 47 narodnih melodija iz Gore i tekstovi pjesama sa označenom akcentuacijom.

            Značajan prilog proučavanju običajne i muzičke tradicije Gore dala je i Dankinja Birte Trerup (Birthe Trearup)koja je prikazala goransku svadbu sa posebnim osvrtom na muzičku tradiciju koja prati svadbene običaje. [4]Ona je na engleskom jeziku objavila knjigu o svojim istraživanjima, ali mi nije poznato da li je knjiga i prevedena na naš  jezik. 

            U periodu od 1967.do kraja 1970. godine Goru su obilazili i sakupljali narodno stvaralaštvo saradnici Instituta za folklor iz Skoplja. Na čelu istraživačkog tima bio je Blaže Ristovski. Prikupili su građu od oko hiljadu pjesama (zabilježili su ih na traci), mada su u časopisu Makedonski folklor (Br.3-4) za 1969.godinu publikovali samo 133 goranskih narodnih pjesama. Pomenuti Ristovski je napisao opsežan predgovor u kojem daje kratku historiju Gore sa posebnim osvrtom na jezik i narodno stvaralaštvo.

            Prvu samostalnu knjigu narodnih pjesama iz Gore objavio je Harun Hasani 1987. godine.[5] Knjiga sadrži 421 pjesmu uključujući i varijante. Pjesme su “uslovno” svrstane u nekoliko grupa: Pečalbarske pjesme (1 –63), Ljubavne pjesme (64 – 227), Porodične pjesme (228 – 293), Obredne pjesme (294 – 304), Pjesme o radu (305 – 315), Rodoljubive pjesme (316 – 328), Upavanke, brzalice (329 –358), Balade i druge pjesme (359 – 384), Običajne pjesme (385 – 410), Šaljive pjesme (411 – 421).

            Knjiga ima svojih vrijednosti, mada je nastala u vrijeme kada su na političkoj sceni tadašnje Juogoslavije, odnosno Srbije, vršene pripreme za ustoličenje memorandumskih planova i ciljeva. Autor ove zbirke će kasnije biti najznačajniji zagovornik “srpske opcije” u Gori. Bio je saradnik Srpske akademije nauka u Projektu GOS (Gora, Opolje i Sredska). Autori projekta ističu da se “Glavna svrha ove akcije sastoji u sprečavanju homogenizacije i egzodusa Goranaca (ciljeva albanizacije, islamističke identifikacije etničkog i konfesionalnog bića …)”[6] Na pomenutom projektu radilo je dvadesetak naučnika među kojima nekoliko akademika sa ciljem da se “bez obzira na sva dosadašnja izjašnjavanja ozvaniči goranska etnička grupa”[7]

            Autor knjige Harun Hasani, koji trenutno živi u Beogradu, je 2001. godine na vijest da je bosanski jezik ušao u Statut opštine Dragaš kao službeni jezik, za beogradske Večernje novosti izjavio :”Goranski jezik pripada slovenskoj grupi jezika i ima srpsku osnovu kao što Goranci imaju srpsko poreklo. Uvođenje bošnjačkog jezika predstavlja pokušaj cepanja srpskog korpusa,odvajanje Srba i Goranaca i guranje Goranaca tamo gde nikad nisu ni pripadali.Neće naša deca u Gori valjda da uče i govore “bošnjački” umesto svog maternjeg, srpskog”(Komentar nije potreban.).

            Nedavno je u Skoplju iz štampe izašla knjiga Goranske narodne pjesme (Goranski narodni pesni)[8] koje je u periodu od 70-tih do 90-tih godina XX vijeka sakupljao Nazif Dokle u devet sela albanskog dijela Gore. Pored sitnih manjkavosti u transkripciji (Nazif je knjigu pisao albanskim pismom, dok je priređivač koristio makedonsku azbuku), ovo je izuzetno ostvaarenje iz oblasti narodne književnosti i folklora Gore. Jednostavno, ova knjiga predstavlja filozofiju življenja jednog naroda.

            Knjiga je podijeljena u 11 cjelina metodologijom i na način koji se nešto razlikuje od onoga na koji smo navikli i koji se, vjerovatno, praktikuje u Albaniji. Ukupan broj pjesama sa varijantama iznosi 558 i to je do sada najobimnija knjiga narodnih pjesama sa područja Gore. Tako da dosadašnji broj objavljenih pjesama sa prostora od tridesetak sela iznosi iznad hiljadu. Pjesme su svrstane u slijedeće cjeline: Pjesme o prirodi (1 – 47), Starinske pjesme – balade (48 – 79), Brzalice – igračke i gaćke (80 – 108), Zagonetke (109 – 138), Pjesme o radu (139 – 160), Ljubavne pjesme (161 – 286), Svadbarske pjesme (287 – 384), Pjesme za djecu – uspavanke (385 – 391), Lirika – društvene pjesme (392 – 449), Pečalbarske (450 – 493), i Humorističke (494 – 558).

            Na početku knjige je predgovor autora na makedonskom i albanskom jeziku u kome iznosi svoje stavove o historiji Gore kao i osvrt na pjesme koje je sakupljao preko dvadeset godina. Osim toga, autor pokušava da analizira metrički sistem pjesama kao i njihovu povezanost sa muzikom.

            Sve pjesme u knjizi su iz jednog užeg kruga (devet sela u Albaniji) koji je do naših dana ostao gotovo potpuno zatvoren i petrificiran. To je jedan izolovan prostor u kome su sačuvane vjekovne naslage i veliko kulturno i folklorno naslijeđe. Primjetan je neznatan uticaj albanskog jezika (mnogo manji nego u govoru ovih ljudi) naročito u pjesmama iz novijeg vremena. Starije pjesme su ostale izvan svih uticaja sa strane. Makedonski uticaji su, vjerovatno, novijeg datuma i prihvaćeni su putem radija. Interesantan i zanimljiv je uticaj i prisustvo velikog broja bosanskih (mahom bošnjačkih) pjesama. Ovo je sigurno pod uticajem gurbetluka, jer je poznato da je Bosna drugi dom za žitelje iz albanskog dijela Gore. U knjizi je više od petnaest pjesama za koje se može utvrditi da su iz Bosne a koje narod poznaje kao domaće. Pomenućemo samo neke: Stani Mujo, tebe majka vika (pominje se Novjanka divojka), Daj mi, Bože, krila labudove (“da odberem Bošnjaka junaka”), I Alija Sarajlija, Zapevala stara majka Džafer begova, A moj babo Čejvan Osman aga i druge. Autor knjige je svjestan ovih uticaja, te u predgovoru knjige zapisuje: ”Poznati su neki bošnjački i makedonski uticaji, kontakti sa Bošnjacima iz Gusinja i balkanska sestrimljenja…”[9] Mislim da je ovo najznačajnija knjiga sa prostora Gore i da ćemo joj se još mnogo puta vraćati. Za one kojima je goranski dijalekat govor majke ova knjiga se doživljava kao  kosmički povratak prirodi.

            Kasnije je Nazif Doklje objavio još jednu knjigu narodnih pjesama iz Gore i Golog Brda[10] u kojoj je još 66 pjesama iz Gore različite sadržine. U njoj su pjesme koje je autor sakupljao nakon što je 1992. godine  predao prvu knjigu na štampanje.

 

3.

 

            Na osnovu do sada sakupljenih i objavljenih pjesama iz Gore jasno se može utvrditi da gotovo ne postoji junačka epika. Prisutne su epsko-lirske forme, prije svega balade, i one daju izuzetan pečat ovoj poeziji. Isto tako susrećemo razne motive koji su poznati na jednom širem balkanskom prostoru – motiv držanja zadate riječi, motiv prepoznavanja, motiv metamorfoze (pretvaranje u kukavicu, lastavicu i dr.), motiv Odiseja i drugi.

            Osnovna karakteristika gotovo svih pjesama je ta što one predstavljaju jedinstvo poetske riječi i muzike ili melodije. Nijedna od njih ne može biti izolirana, jednostavno tada bi one bile osakaćene. Od instrumenata koji prate pjesmu ističu se daire (ženske pjesme), zurla i tapan (“svirle i tupani”), kaval, šupeljka (frula), kao i tambura.

            Zanimljivo je žensko dvoglasno pjevanje koje prati igru i koje predstavlja staru seosku tradiciju na širem području Balkana. Ovdje se ovakav način igranja, koji predstavlja “jedan od najrasprostranjenijih tipova orskog igranja na Balkanu”, zadržao do naših dana i bio predmet proučavanja mnogih etnomuzikologa sa prostora bivše Jugoslavije pa i šire. 

            Narodna poezije Gore raspolaže bogatom metrikom. Susreću se različiti vidovi metrike koji traže posebno istraživanje. Međutim na prvi pogled uočljivi su neki metrički elementi, kao što su ponavljanja, vokativ, dužina vokala, pripjevi.

            Od pripjeva najprisutniji su: ”majčice mila”, ”of mila nan’ mori”, ”more babo”, ”mila nane”, ”i ja Ibrahim”, milj jetrvo”, ”milj devere” i dr.Prisutni su uzvici koji djeluju kao da su izvan sinhrone situacije: haj, hej, lele, le, hopa, li, haj mori, eh.

            Ponavljanje ima višestruku ulogu u različitim nivoima stepenovanja: kao izvorno ponavljanje – “Karafilko, kara li te majka”: ponavljanje jednog dijela koji treba da se naglasi –“neka ti je mila nane hairlija, mila nane, hairlija”, ”Ne odi Rasim raspašan/Rasim, niz taja niva ornica”, ili kao gradacija – “Bisero, mome mori, Bisero lele, Bisero jena na majka”.

            Pjesme iz Gore imaju mikro i makro geografiju.  Niti u jednom slučaju se ne pominju Srbija, Bugarska ili Makedonija, što samo za sebe govori o odnosu ovih ljudi prema svom porijeklu.”Geografski prostor, ili njegova domovina, započinje i završava Šar-planinom, koja je poznata kao mjesto sa simboličkim vrijednostima za dobro, lijepo, zdravo u čovjekovom životu.”[11] U pjesmama se pominje Amerika, Balkan, Kosovo, Grad (misli se na Prizren), Prizren, Solunsko Polje, Gusinje, Novi Pazar, Stambol, Turska i dr.

 

                        4.

 

            Narodne priče iz Gore su doskora bile nepoznate nauci, jer do sada nisu uopšte bile zabilježene. Slično je bilo i sa pjesmama do prije tridesetak godina. Međutim, pjesma je otpornija na odumiranje, jer je vezana za melodiju i pjeva se, pa tako  duže živi u narodu. Na početku smo pominjali prve zapise iz Gore koji su nastali u XIX stoljeću i koji su više bili pripovjedna građa nego priče.

            Vladimir Bovan je kao profesor prištinskog univerziteta sam, u okviru Projekta GOS, ali i uz pomoć studenata iz Gore –  Murvete Kajkuš i Sehata Misina (kojima su to bili seminarski radovi) –  prikupio značajnu građu narodnih pripovjedaka iz Gore.[12] Međutim, nije mi poznato da li je ova građa uopšte objavljena. Usput pominje i zbirku pripovjedaka Haruna Hasanija (vjerovatno u rukopisu). Bovan ističe da u Gori preovlađuju novelističke priče, a da je manje fantastičnih što dovodi u vezu sa pečalbom i realnim potrebama u svakodnevnom životu ovih ljudi. U zbirci Murvete Kajkuš, kako navodi Bovan, ima narodnih bajki (3), priča o životinjama(4), skaski, legendi i predanja (5), novela (12) , šaljivih priča (3), ali nema anegdota.

             Nazif Dokle radi na prikupljanju narodnih pripovjedaka u albanskom dijelu Gore, kao što je i Mihamed Nezirović pisao iz te oblasti. I ja sam uz pomoć učenika prikupio poveći broj priča iz Gore, ali ih do sada nisam uredio za objavljivanje.

            Što se tiče kratkih i prijelaznih formi, do sada su objavljene zagonetke i poslovice, ali mahom po novinama i zbornicima.[13] U Alemu, magazinu na bosanskom jeziku koji izlazi u Prizrenu, Nazif Dokle je u nastavcima objavio poslovice i druge kratke forme.

            U međuvremenu je Nazif Doklje objavio knjigu Iz narodne goranske proze[14] koja sadrži sedamdesetak narodnih pripovjedaka svrstanih u četiri grupe – Bajke (Prikažne), Hikaje (Ičajina), Istiniti događaji (Odsaječke ičajina) i Anegdote. U petom dijelu su Mudre riječi (Mudre lafoj) koje su, zapravo, poslovice i slične kratke forme iz života ljudi.

            Takođe je i Ramadan Redžeplari objavio knjigu pripovjedaka Čekmedže[15] što polako doprinosi da se praznina koja je postojala u oblasti pripovjedne građe iz Gore polako popunjava.

 

                        5.

 

            Pokušali smo damo jedan kratak osvrt na narodno stvaralaštvo koje je nastalo i koje još egzistira u Gori. I pored toga što je do danas dosta proučavana, ipak Gora  ostaje daleka i sama i puna je egzotike. Posebno mislim na prozu, kratke forme, folklor, nošnju, vjerovanja, islamsku tradiciju i kulturu. Postoje stvari koje će, ukoliko ne budu zabilježene, ostati samo kao tragovi jednog tragičnog duhovnog završetka. Kao što se u historiji često dešava. A Gora ne može biti izuzetak.        

 



[1] Panta Srećković, Sinan paša, Beograd,1865.

[2] Milisav Lutovac, Gora i Opolje, Srpski etnografski zbornik, 1955.

[3] Miodrag Vasiljević, Jugoslovenski muzički folklor I, Prosveta, Beograd, 1950.

[4] Birthe Trearup, Narodna muzika prizrenske Gore, Rad XIV kongresa folklorista Jugoslavije u Prizrenu, 1967.

[5] Harun Hasani, Goranske narodne pesme, Jedinstvo, Priština, 1987.

[6] Gora, Opolje i Sredska, Geografski institut “Jovan Cvijić” Knjiga 40/II, Beograd, 1995.

[7] Ibid., str.46.

[8] Nazif Dokle, Goranski narodni pesni, Patrija, Skopje, 2000.

[9] Ibid.,Predgovor, str. XXXV

[10] Nazif Doklje, Sevni, bre ašik, sevni, bre dušo, Tirana, 2004.

[11] Ibid., Predgovor, str. XXXIV

[12] Vladimir Bovan, Narodno pripovedanje kod Goranaca, GOS, Beograd, 1995.  (str.214-224)

[13] Sadik Idrizi, Goranske zagonetke kao vid zabave…, Istorija, folklor, etnologija…, Skopje, 1987.

[14] Nazif Doklje, Iz goranske narodne proze, Alem, Prizren, 2003.

[15] Ramadan Redžeplari, Čekmedže, Alem, Prizren, 2005.

28.01.2007.

MUHADŽIRLUK KAO SUDBINA

 

 

 

 

Sadik Idrizi

 

 MUHADŽIRLUK KAO SUDBINA

 

 

 

            Riječ muhadžirluk je veoma frekfrentna u našem jeziku. Javlja se u više oblika i varijanti, ali uvijek sa istim ili sličnim značenjem. Zapravo, ona označava seobu, izbjeglištvo, napuštanje rodnog mjesta (zavičaja, domovine). Imenica izvedena od ove riječi, muhadžir, označava iseljenika, izbjeglicu, bjegunca, emigranta. U goranskom govoru postoje oblici madžir i madžirlak sa istim značenjem.

            Inače, riječ muhadžirluk je arapskog porijekla i u njenoj osnovi je riječ hidžra, što zapravo  znači napuštanje svog mjesta zbog očuvanja vjere, u konkretnom slučaju Islama. Hidžru, presljenje Muhameda a.s. iz Meke u Jasrib (Medinu) 622. godine po julijanskom kalendaru, je halifa Omer 17 godina docnije odredio kao početak islamske vjere. Od te godine i počinje islamsko računanje vremena, to je prva hidžretska godina. 

            Muhadžirluk nije obično preseljenje, mada se vremenom sve više koristi za svaki vid napuštanja svog mjesta. Hidžra i muhadžirluk predstavljaju preseljenje u cilju zaštite i očuvanja Islama. Muhamed a.s. je upućivao muslimane da ne trpe vjersko nasilje, već da odu tamo gdje će biti slobodni u ispovjedsnju svoje vjere. A na svijetu sigurno postoje takva mjesta. I u Kuranu, u Suri An-Nisa, govori se o ovome : ”Kada budu uzimali dušu onima koji su se prema sebi ogriješili, meleki će upitati: ”Šta je bilo s vama?” -“Bili smo potlačeni na Zemlji”, odgovoriće, -“Zar Allahova Zemlja nije prostrana i zar se niste mogli iseliti?” reći će meleki, i zato će  njihovo prebivalište biti džehenem, a užasno je on boravište.”[1] U istoj Suri još stoji: ”Onaj ko se iseli Allaha radi naći će na Zemlji mnogo mjesta, uprkos svojih neprijatelja, i slobodu. A onome ko napusti svoj rodni kraj radi Allaha i Poslanika njegova, pa ga stigne smrt, nagrada od Allaha njemu je sigurna.”[2]

            Stanovnici Gore su došli odnekud i seoba je u njihovom genu. Oni su doživjeli izgon u vrijeme prihvatanja bogumilstva i bili surovo kažnjeni. Kao Torbeši, što je jedno od imena za Bogumile, naselili su planinske i skrovite predjele Zapadne Makedonije, Kosova i Albanije. Interesantno je da srpski naučnici, kao po nekom  pravilu, izbjegavaju upotrebu naziva Torbeš, bilo da se odnosi na Gorane ili Župljane. Za razliku od njih susjedni ga Albanci  i danas koriste, mada najčešće  sa pežorativnim značenjem.

Naziv Torbeš najvjerovatnije potiče iz ranijeg vremena, tj. iz perioda širenja bogumilskog pokreta na Balkanu. Ovu tezu zastupa i Nazif Dokle, inače i sam porijeklom iz albanskog dijela Gore. Mislim da je Torbeš jedan od naziva za Bogumile, pored već poznatih – Babuni, Katari, Albižani, Kuduđeri (postoji toponim Kuduđer kod Šištevca). ”Kretanje Bogumila je išlo u tri pravca: Skopje – Tikveš – Reka – Gora – Đakovo (kao patronim) – Bosna, gdje se zaustavljaju; Skopje – Bitola – Trbač (Golo Brdo) – Trbač (Valona) – Napoli je drugi pravac; Makedonija – Mala Azija je treći pravac. U prvom pravcu Torbeši stvaraju kompaktne naseobine, dok su iza drugih pravaca ostali odjeci evropskog heretizma”.[3]  Bogumili su posebno  proganjani tokom XII i XIII vijeka i u bugarskoj i u srpskoj državi. Obračun sa njima je bio surov, pa su bili primorani da se sklanjaju i bježe u planinske i skrovite predjele kakvi su oni u kojima danas žive Torbeši. Bogumili su najveće utočište  našli u Bosni u vrijeme Kulina bana gdje postaju državna religija. Njihov progon traje i tokom kasnijih vjekova, pa tako  u 85. članu Dušanovog Zakonika iz XIV vijeka stoji da će se najsurovije obračunati sa Babunima.

 Dolaskom Turaka na Balkansko poluostrvo, većina Bogumila je masovno primila Islam koji je bio najbliži njihovom učenju. Vjerovatno se ovo  dogodilo dobrovoljno, jer da je bilo prisile to bi se desilo na prostorima koji su bili bliže putevima i gradskim utvrđenjima u kojima je boravila turska vojska. Prema turskim defterima i popisu iz 1579. godine u Gori su 382 porodice islamizirane dok ih je u Ljumi 443. A poznato je da je većina sela u ovom periodu sa manjim brojem kuća. U Kruševu je bilo 7 muslimanskih porodica (Abdulah Ahmet, Abdulah Džafer, Seit Mehmet Mustafa, Dabag Jusuf, Abdulah Ibrahim, Abdulah Husein i Abdulah Sulejman). Međutim, prema imenima ostalih muških članova porodica, veoma je teško odrediti njihovu pripadnost. Značajan dio ima romanska imena (Polat, Tuna, Nigo, Rase, Niv, Avan, Ugras), ali je dosta imena koja su juručkog porijekla ( Gun, Guldan, Kurt, Zulfikar, Dazinlu), a javljaju se i imena Isak i Ismail koja su u grupi nemuslimanskih porodica[4]. Ovi podaci ukazuju da je proces islamizacije bio u jeku još sredinom XVI stoljeća i suprotni su od tvrdnji mnogih autora da je “islamizacija” u Gori trajala do sredine XIX vijeka.

I prije 1912.godine bilo je kretanja stanovništva Gore (sa stokom ili zbog pečalbe), ali se nikako ne može govoriti o nekom vidu muhadžirluka. Bilo je iseljavanja zbog siromaštva i gladi, ali ne i zbog “islamizacije”, kako navodi Harun Hasani u tekstu Migracije stanovništva Gore[5]. Takođe, tvrdnja da se islamizacija u Gori “protegla” do XIX vijeka je sumnjiva i potiče iz kuhinje Jastrebova. Pomenuti turski defteri iz druge polovine XVI vijeka jasno ukazuju da je proces islamizacije već tada  bio u poodmakloj fazi.  Što se, pak, tiče Urviča i Jelovjana koje autor pominje, ova dva sela su zaista goranska subgrupa, ali su ta naselja nastala u XVII vijeku i njihovi stanovnici su tamo stigli kao muslimani.[6] Postoji i legenda u Borju da je u blizini tog sela postojalo selo koje se zvalo Gušavce i koje je zapaljeno zbog kuge (čume) a većina stanovnika prešla na drugu stranu Šarplanine i nastanila se u dva pomenuta sela. Tako da je isključena svaka mogućnost da je islamizacija bila uzrok iseljavanja. To mogu tvrditi samo oni koji, na jednom drugom mjestu,  islamizaciju doživljavaju kao zlo i upoređuju je sa kugom.

O pravom muhadžirluku u Gori može se govoriti nakon odlaska i propasti Otomanske Turske sa ovih prostora. Prvi talas se dogodio krajem 1912. godine i nastavio se tokom Prvog svjetskog rata (1915 – 1917).

U jesen 1917.godine dogodio se najveći muhadžirluk. Samo je iz Kruševa u dva dana iselilo 70 porodica. Iz Restelice, Zli Potoka i Broda mnogo više. Od 118 domaćinstava, koje pominje Jastrebov 70-tih godina XIX vijeka, u Kruševu je 1918.ostalo svega 8. Brod, koji je do balkanskih ratova bio varošica sa mnogobrojnim dućanima, doživljava masovno iseljavanje. Većina odlazi u Tursku, mada je bilo i onih koji su se zaustavili u Tetovu i Skoplju. (Danas u Turskoj živi nekoliko hiljada ljudi porijeklom iz Broda a u Skoplju gotovo 400 porodica.) Kruševljani su se nastanili na obalu Crnog mora u selu Jalikej, u blizini Čataldže.

Do sada se veoma rijetko govorilo  o uzrocima ovog velikog talasa iseljavanja. Neću govoriti o poznatim motivima koji su podstakli iseljavanje (glad, nesigurnost zbog uspostavljanja nove granice, vjerska identifikacija i emotivna vezanost za Tursku i dr.), već ću ukazati na neke događaje koji su se desili u ovom vremenu i koji su kao posledicu imali da  se stanovništvo Gore  gotovo prepolovilo.

            Naime, srpska vojska je na području Gore izvršila nekoliko zločina nad stanovništvom što je uticalo na ubrzanje procesa iseljavanja. Sve se to događalo u jesen 1913. godine. U tom vremenu su u Restelici (Javori), Kruševu, Brodu (Zdražejec), Globočici i nekim drugim selima izvršeni masakri nad nedužnim civilima. Istina je da je u to vrijeme u Albaniji bila pobuna na čijem je čelu bio Ćazim Lita, ali odjeci ove pobune u Gori do danas nisu dovoljno proučavani. Poznato je učešće u ovim događajima Naila Dane iz Rapče i Mula Rasima iz Zapoda, ali  gotovo niko do sada nije o tome pisao u kosovskom dijelu Gore. U albanskoj historiji su  ovi događaji obrađeni a bitka na Koritniku i pobuna poznata je kao Treći balkanski rat.

Osim toga, u Gori su stradali  samo civili, među kojima i djeca, što upućuje na cilj ovih zločina, a to je isključivo zastrašivanje stanovništva. U to vrijeme se određivala i granica između Srbije i Albanije, pa je bilo potrebno da se ljudi na vrijeme upozore.Tako se dogodilo da je Gora podijeljenja na dva dijela - jedan dio je ostao u granicama Srbije, t.j.u Kraljevini SHS, a drugi, manji dio, pripao je Albaniji.

            Prema popisu stanovništva iz 1913. godine u kosovskom dijelu Gore je živjelo 12.331 stanovnika, dok je na popisu iz 1921.godine bilo ukupno 7.177. Smanjenje iznosi 41.8%. U svim selima je došlo do smanjenja broja stanovnika, s tim što  u nekim selima to ima karakter egzodusa. Navodimo paralelne podatke o broju stanovnika Gore za 1913. i 1921.godinu koji najbolje ilustruju masovnost muhadžirluka:

           

 

           Naselje[7]

Broj stanovnika 1913.

Broj stanovnika 1921.

     Baćka

              410

                167

     Brod

           2.624

             1.863

     Vraništa

              634

                509

     Globočica

              607

                391

     Dikance

              458

                162

     Dragaš(Krakošta)

              244   

                137

     Zli Potok

              914

                264

     Krstec (G. i D.)

              637 

                299

     Kruševo

              405

                126

     Kukaljane

              506

                361

     Lještane

              417

                336

     Ljubošta

              316

                211

     Mlike

              326

                260

     Orćuša

              376

                242

     Radeša

              467

                447

     Rapča (G.i D.)

              711

                622

     Restelica

           2.279 

                745

            Ukupno

         12.331

             7.177

 

                       &n

28.01.2007.

GORA – JEDAN POGLED UNAZAD

       

                                                Sadik Idrizi Aljabak    

 

GORA – JEDAN POGLED UNAZAD

 

U v o d

 

   Stoljeće koje je ostalo iza nas u Gori je bilo ispunjeno historijskim događajima i prilikama koje označavaju uspon i pad, negiranje i omalovažavanje, svojatanje i odbacivanje, prijetnje i zloupotrebe, manipulacije i muhadžirluke, ratove i mirove.

    Poslije propasti Osmanske Turske (1912), Goru su pohodile mnoge vojske i paravojske sa svih strana - i bugarske i srpske, i njemačke i austro-ugarske, i italijanske i albanske. U XX vijeku Gora je živjela u više država - Turskoj, Albaniji, Srbiji, Jugoslaviji, Makedoniji. Danas najveći dio Gore pripada Kosovu (18 sela), manji dio pripada Albaniji (9 sela), dok se dva sela nalaze u Makedoniji. Bila je u kraljevini i komunizmu - onom Titovom ali i Enverovom. Godinama se pljuvalo  na Boga, ali su se gradile i veljelepne džamije. Nit vjere se tanjila, ali se nikada nije sasvim prekidala. Uvijek je ostajalo po neko zrno iz kojega su, kad u to niko nije vjerovao, nicali novi izdanci.

    Gora se više puta praznila, ali se obnavljala  i iznova punila. Rijeke muhadžira su kretale put juga i istoka, ali i put sjevera i zapada. Bilo je straha i plača, ali je bilo i svadbi i veselja .Bilo je i lutanja i grešaka u sudbonosnim trenucima, bilo je i nacionalne mimikrije i podaničkog mentaliteta. Bilo je svega što može zadesiti jedan siromšan i gurbedžijski kraj. Bile su bolesti i gladi, bile su i zadruge i Enverovske kooperative. Bilo je eksperimentisanja sa ljudima i                   “ kloniranja mozgova”  i bilo je previše promašaja.

    Mnogi naši ljudi često postavljaju pitanje i traže odgovor o porijeklu stanovnika Gore. Ovo pitanje postavljaju obični ljudi ali i intelektualci (ili oni koji se tako osjećaju). Nikada ne dajem kratak odgovor, jer takvog odgovora i nema. Uvijek pokušavam da problem postavim u historijske okvire, da ukažem na balkansku historijsku maglu. Jer na ovim prostorima je dolazilo  do velikih pomjeranja stanovništva. Mnogi su narodi vremenom nestali. Ostali su samo tragovi u toponimiji ili u historijskom sjećanju. U svakom narodu na ovim prostorima ima više slojeva i različitih etničkih naslaga i nigdje stvari nisu sasvim jasne. Uvijek postoji opasnost ,ukoliko date kratak odgovor,da se nađete u situaciji iz koje se ne možete lako izvući. Samo nekoliko pitanja o sudbini nekih balkanskih naroda: Gdje su Kumani, Pečenezi i Hazari? Šta je sa Aromunima, Turcima-Jurucima, Tatarima? Kakva je sudbina Bogumila i pokreta kojem su pripadali? Torbeši i Pomaci i njihova veza sa bogumilskim pokretom? Mogu li se iz historijskog pamćenja izbaciti vjekovi turske vladavine na ovim prostorima (1445-1912)? Period prije dolaska Turaka i dva vijeka bugarske dominacije na Balkanu, pomjeranje stanovništva tokom krstaških ratova i prodor Arapa u Evropu? Zagonetnost nišan-ploče na mličkoj džamiji? Pitanja je, zaista, mnogo i odgovor nikada ne može biti jednostavan.                                   

     Predmet ovoga rada biće ono što se u Gori dešavalo tokom XX vijeka i samo rijetko ćemo napraviti izlet u prethodne periode, ukoliko to bude neophodno. Da bi se bavili nekom ozbiljnijom analizom, potrebno je još izvora i dokumenata iz turskih i drugih arhiva koji nam u ovom trenutku, nažalost, nisu dostupni. Nije nam namjera da pišemo politički traktat niti da pripremamo teren za nekakvu asimilaciju, što je mnogim autorima do sada  bio jedini cilj. Mnogi od njih su polazili od velikodržavnih pozicija i pripremali teren političarima za buduće planove i odluke.

Cjelokupna tzv. ”torbeška grupa” (Gora, Župa, Reka, Golo Brdo, Drimkol) bila je u proteklom periodu izložena pritiscima i svojatanjima gotovo sa svih strana. Skoro svi autori, i oni srpski i oni bugaro-makedonski, ”islamizaciju” ovog naroda doživljavaju kao katastrofu. Isti ili sličan stav prema ovom pitanju imaju i pojedini autori koji pripadaju ovom korpusu (Limanovski, Hasani i dr) i koji se prosto utrkuju u traženju paganskih motiva u običajima i toponimiji sve sa namjerom da pokažu na historijske korijene i veze sa narodima prema kojima oni gaje simpatije. Svi oni zaboravljaju da se historija  nikada ne ponavlja i ne kreće unazad. Ako se nešto i ponovi, onda to nije original već surogat bez budućnosti. Proces nastajanja i formiranja nacija u svijetu, a posebno na Balkanu, još traje i kreće se unaprijed. Svi pokušaji zaustavljanja ili revizije ovog procesa osuđeni su na neuspjeh. Pet vjekova u islamu i nekoliko vjekova prije toga u bogumilstvu su veliki period da bi neko mogao  da se igra sa historijom i da je prilagođava svome ukusu.                        

         Pomenuti Nijazi Limanovski u knjizi Islamska religija i islamizirani Makedonci piše : ”Zbog vjerskog fanatizma i zabluda pojedini socijalni slojevi među Makedoncima muslimanima koji se uglavnom nalaze na nižem prosvjetno-kulturnom nivou, izloženi su stalnim pritiscima iz neprijateljskih pobuda. Cilj ovih presija je da se izjednači vjerska i nacionalna pripadnost, tačnije, da ovakav kurs ostane vječno pravilo. Naime, to je trajni interes neprijateljski orijentisanih sila, vjerskih dogmatika i zaslijepljenih muslimanskih fanatika koji po svaku cijenu žele da vrate točak historije.”[1] (moj prevod). Ova knjiga je objavljena  1989.godine , prije nego  što   je započeo raspad bivše Jugoslavije.

               Ovaj rad je više suočavanje sa trenutnim stanjem nego traganje za nekom apsolutnom istinom koja u ovakvim situacijama i ne postoji. Mnogi brojniji i “stariji” narodi imaju problema sa svojom prošlošću i nacionalnom identifikacijom,  a kamoli mi koji smo negirani i osporavani od gotovo svih, pa čak i od ljudi iz sopstvenog korpusa.

    Pokušaćemo, koristeći autore koji su nam dostupni, da damo malo više svjetla putujući kroz balkansku maglu. Najdostupniji su nam bili srpski, bugarski i makedonski autori, dok manje albanski i turski koji su se i, inače, manje bavili ovom problematikom.I opet, u zavisnosti od nacionalne pripadnosti autora, Gora je prikazivana i bila predmet svojatanja. Njeni stanovnici su i Bugari i Srbi islamke veroispovesti, i Makedonci muslimani, i Albanci, i Turci. Ponekad su Gorani i Torbeši, a često i neoprijedeljeni. Njihov je jezik  srpski i bugarski i makedonski, sve u zavisnosti od ugla posmatranja.

   O Gori su pisali autori iz gotovo svih balkanskih zemalja pa i šire. Od srpskih autora pisali su: M.Lutovac, J.Cvijić, J.Hadživasiljević, J.Trifunović, M.Milojević i mnogi drugi. U pojedine projekte su bile uključene i čitave nacionalne institucije poput  Akademije nauka i njenih instituta..

            Od bugarskih autora pisali su: V.K’nčov, J.Ivanov, St.Šiškov, S.Seliščev, E.Milanov i dr.

            Od makedonskih autora pisali su: B.Ristovski, F.Kavajev, G.Palikruševa, A.Stojanovski, B.Vidoevski, N.Limanovski i dr.

             Od albanskih autora pisali su S.Pulaha, N.Dokle, Sh.Hoxha, H.Meleqi i dr.

 

 

    O Gori je pisao i ruski konzul u Prizrenu I.S.Jastrebov, kao i Dankinja Birte Trerup. I danas mnogi predstavnici međunarodnih organizacija prisutnih na Kosovu pokazuju veliko interesovanje za ovaj kraj i ove ljude. Ne znam šta ih toliko privlači, možda arhaičnost a možda i znatiželja izazvana od susjeda.

   

                        Prva decenija XX vijeka 

 

               U XX vijek žitelji Gore ulaze kao dio Otomanske Turske ne sluteći šta ih sve očekuje u godinama koje nadolaze. Većina stanovnika je orijentisana na stočarstvo, prije svega ,na nomadsko ovčarenje, jer Šar-planina pruža izvanredne mogućnosti za ljetnju ispašu. I dalje, tokom zimskih mjeseci, veliki broj krupnijih stočara (ćaja) svoja stada goni u Makedoniju, Grčku pa i Anadoliju, jer nisu u stanju da obezbjede hranu za svoju stoku. Broj ovaca u Gori na početku vijeka je na desetine hiljada, možda i cijelih sto hiljada. Brojka od milion ovaca, koju u svojoj  Autobiografiji pominje Petar Kostić Prizrenac, svakako je preuveličana i pored činjenica da je cijela Gora u ovo vrijeme u jednoj državi (tridesetak sela).

        Pored stočarstvom dobar dio stanovništva  bavi se i zanatima. Osim starih zanata za lokalne potrebe (kovački, grnčarski,  puškarski) javljaju se i  novi isključivo vezani za pripremanje hrane-poslastičarski, buregdžijski, kulinarski (aščije). Počinje novi vid gurbeta, različit od nomadskog stočarenja. Muški sposobni članovi porodice odlaze po čitavom Balkanu pa i šire, dok žene i djeca ostaju kod svojih kuća čime se održava kompaktnost zajednice. Stvaraju se kolonije zanatlija koncentrisane prema selima iz kojih dolaze pečalbari. Tako Borjani odlaze u Bosnu, Brođani u Skopje, Solun i Istambul,  Rapčani i Kruševljani u Sofiju i druge bugarske gradove, Šištevljani u Skenderiju (Aleksandriju) i, kako oni kažu, Misir- Egipat). Značajno je to što se većina gurbedžija vraća u svoj zavičaj (memlječet) tako da se porodica ne raspada i održava se ekonomska sigurnost stanovništva. Poslednje godine turske vladavine zapamćene su kao snošljive i kao “blagostanje” u poređenju sa godinama koje dolaze tokom balkanskih ratova i Prvog svjetskog rata.     

Prvih godina novoga vijeka Goru najprije zahvataju velike epidemije - najvjerovatnije boginje. Bilo je to 1901. ili 1902. odine kada je  u mnogim selima umiralo i po nekoliko ljudi na dan. Epidemija je bila tako masovna da su mrtvi ukopavani po baščana  ili na obodu sela a dženaze su nosile i žene, mada to nije u islamskoj tradiciji. Veća epidemija je zahvatila Goru krajem XVII vijeka kada su pojedina sela bila zapaljena i uništena (bila je to kuga, u narodu poznata kao crna čuma). Danas živi legenda da je na pojedinim mjestima nekada bilo selo, kao Glavnik, Gušavce i sl. Pouzdano se zna da su u tom periodu formirana i dva sela na drugoj strani Šare - Urvič i Jelovjane kao goranska subgrupa (danas u Makedoniji). Najveći dio stanovnika pomenutih sela zna da su porijeklom iz Borja, Restelice, Kukaljana, Kruševa i drugih sela sa ove strane planine. Prema istraživanjima koje je 1952. godine obavio Jovan Trifunovski, 78% domaćinstava ova dva sela vodi porijeklo iz Gore i zna da su se njihovi preci tamo doselili u XVII ili XVIII vijeku.   

 Nemamo pouzdanih podataka da je na početku vijeka u Gori radila neka škola, ali znamo da je u gotovo svim selima bilo mekteba (mejtepi) a prema nekim još nepotvrđenm  izvorima u Restelici je radila i ruždija. Prema nekim podacima dobijenim od mještana Restelice, 1906.godine u Bajrakli džamiji u Prizrenu je održan dogovor sa alimima kojom prilikom je odlučeno da se u mektebima uvedu novi predmeti kao: Ameli hesap (matematika), Tarih osmanli (Historija Osmanlija), Tarih Islamli (Historija Islama), geografija i fizičko vaspitanje. Tokom 1908.godine u Restelici su izvršene pripreme za otvaranje ruždije. Izgrađena je nova zgrada koja se i kasnije zvala Ruždija. Samo je jedna generacija prošla kroz ovu školu i to su bili najpismeniji ljudi u selu tokom narednih decenija.  U to vrijeme Gora je imala tri hafiza - hafiz Ibrahim iz Leštana, hafiz Mehmed iz Radeše i hafiz Mehmed iz Broda. Bilo je učenih alima koji su završili medresu u Prizrenu, Skoplju i Istambulu. Sva sela su imala džamije, što potvrđuju  i neki autori koji su posjetili Goru u to vrijeme. Pod uticajem derviša iz Prizrena i u Gori su na početku vijeka djelovali derviški redovi koji su prestali sa radom tokom perioda komunizma. Mada ovaj fenomen nije dovoljno obrađen, ipak pouzdano znamo da su u Brodu, Restelici, Radeši, Zli Potoku i nekim drugim selima postojalii “tarikati”( “šehoji”), mada nam nije poznato kojem su redu pripadali.

Sigurno je da je u ovom periodu bilo dosta pismenih i učenih ljudi koji su ostavili pisanih   dokumenata o tom, ali i o ranijim vremenima. Međutim, potrebno je pretražiti skromne biblioteke po našim džamijama kao i neke porodične biblioteke koje svakako postoje. Pored prepisa knjiga, vjerovatno da ima i nekog subjektivnog zapisa koji može dati više svjetla na turski period koji je najznačajniji dio u našoj ukupnoj historiji.   

Sve do 1912.godine, pa i docnije, stanovnici Gore se u nacionalnom pogledu poistovjećuju sa Turcima (“A si Turčin, a što si?”). Mada se ova identifikacija, prije svega, vezuje za vjersku pripadnost i označava pripadnost Islamu, ona u sebi sadrži i elemenat pripadnosti turskoj državnoj zajednici. Jer, gotovo petsto godina turske vladavine je u narodu stvorilo osjećaj zaklona i sigurnosti. Osim pomenute, u narodu su u upotrebi i još neke odrednice kao “našinec”, Torbeš i geografska odrednica Goranin.

            Ovdje ćemo se više zadržati na odrednici Torbeš koja se vezuje i za druge regije na jednom širem planinskom prostoru Kosova, Albanije i Makedonje. Pošto ova odrednica često ima i pežorativni karakter, upućuje na zaključak da su je stvorili susjedni narodi, jer niko neće za sebe koristiti naziv koji sadrži i najmanji elemenat pogrde. Takođe se dosta manipuliše i sa porijeklom riječi Torbeš.  Mnogi je vezuju za period islamizacije, mada se nama čini najprihvatljivije vezivanje imena Torbeš za bogumilstvo. Bugarski naučnik Jordan Ivanov je na početku vijeka zapisao: ”Oblast Gora leži između Šare i Koritnika uz pritoke rijeke Ljume. Cijelu kotlinu naseljava staro bugarsko stanovništvo Gorani, Goralije koji su u XVII i XVIII vijeku bili primorani da prime muhamedanstvo. Poznati su pod imenom Torbeši, dobijenom od susjednih Bugara. Gorani, pak, sami sebe zovu Turcima, dok u internom razgovoru priznaju da se zovu Torbeši i da su staro mjesno stanovništvo bugarskog roda koji su islamizirani, tj. primili muhamedanstvo. Gorani - Torbeši kući govore bugarski jezik.”[2] Ovakvo tumačenje nije jedino i prisutno je kod većine bugarskih  autora iz ovog pa i kasnijih perioda.

 

            Najvjerovatnije naziv Torbeš potiče iz ranijeg vremena, tj. iz perioda širenja bogumilskog pokreta na Balkanu. Ovu tezu zastupa i Nazif Dokle, inače i sam porijeklom iz albanskog dijela Gore. Mislim da je Torbeš jedan od naziva za Bogumile, pored već poznatih - Babuni, Katari, Albižani, Kuduđeri (postoji toponim Kuduđer kod Šištevca). ”Kretanje Bogumila je išlo u tri pravca: Skopje - Tikveš - Reka – Gora - Đakovo (kao patronim) – Bosna, gdje se zaustavljaju; Skopje – Bitola - Trbač (Golo Brdo) - Trbač (Valona) - Napoli je drugi pravac; Makedonija - Mala Azija je treći pravac. U prvom pravcu Torbeši stvaraju kompaktne naseobine, dok su iza drugih pravaca ostali odjeci evropskog heretizma”.[3]  Bogumili su posebno  proganjani tokom XII i XIII vijeka i u bugarskoj i u srpskoj državi. Obračun sa njima je bio surov, pa su bili primorani da se sklanjaju i bježe u planinske i skrovite predjele kakvi su oni u kojima danas žive Torbeši. Bogumili su najveće utočište  našli u Bosni u vrijeme Kulina bana gdje postaju državna religija. Njihov progon traje i tokom kasnijih vjekova, pa tako  u 85. članu Dušanovog Zakonika iz XIV vijeka stoji da će se najsurovije obračunati sa Babunima. Dolaskom Turaka na Balkansko poluostrvo, većina Bogumila je masovno primila Islam koji je bio najbliži njihovom učenju. Vjerovatno se ovo  dogodilo dobrovoljno, jer da je bilo prisile to bi se desilo na prostorima koji su bili bliže putevima i gradskim utvrđenjima u kojima je boravila turska vojska. Prema turskim defterima i popisu iz 1579. godine u Gori su 382 porodice islamizirane dok ih je u Ljumi 443. A poznato je da je većina sela u ovom periodu sa manjim brojem kuća. U Kruševu je bilo 7 muslimanskih porodica (Abdulah Ahmet, Abdulah Džafer, Seit Mehmet Mustafa, Dabag Jusuf, Abdulah Ibrahim, Abdulah Husein i Abdulah Sulejman). Međutim, prema imenima ostalih muških članova porodica, veoma je teško odrediti njihovu pripadnost. Značajan dio ima romanska imena (Polat, Tuna, Nigo, Rase, Niv, Avan, Ugras), ali je dosta imena koja su juručkog porijekla ( Gun, Guldan, Kurt, Zulfikar, Dazinlu), a javljaju se i imena Isak i Ismail koja su u grupi nemuslimanskih porodica[4]. Ovi podaci ukazuju da je proces islamizacije bio u jeku još sredinom XVI stoljeća i suprotni su od tvrdnji mnogih autora da je “islamizacija” u Gori trajala do sredine XIX vijeka. Potrebno je podrobnije istražiti turske deftere iz ovoga perioda. Mi u ovom radu pokušavamo da ukažemo na prisustvo različitih supstrata i višeslojnost u etnogenezi stanovnika Gore.

            Pitanjem nacionalnog izjašnjavanja žitelja Gore nakon odlaska Turske sa ovih prostora, bavićemo se kada budemo obrađivali te periode, svakako, koristeći poznate popisne rezultate .Bilo je prilagođavanja po tom pitanju sve u zavisnosti od situacije i prilika u kojima su se nalazili. Najveću nacionalnu kompaaktnost i homogenost su pokazali od šezdesetih do devedesetih godina XX vijeka kada su se u gotovo stoprocentnom broju izjššnjavali kao Muslimani. Tako je bilo i na zadnjem popisu iz 1991.godine kada su se 95.8% izjasnili kao Muslimani.

 

 

Balkanski ratovi (1912/1913) - početak agonije                 

           

             Prvi balkanski rat je započeo 8.X 1912. godine napadom Crne Gore prema Skadru. Srbija i Bugarska su objavile rat Turskoj 17. A  Grčka 18.X 1912.godine. Odlučujuća bitka je bila 23 - 24.X1912.godine kod Kumanova. Turska je doživjela poraz na svim bojištima i prinuđena je na pregovore. Ugovor o miru je potpisan 30.V 1913. godine u Londonu. Turska je ustupila svu teritoriju zapadno od linije Enos - Midija, a Albanija je formirana kao samostalna.

            U jesen 1912. godine Goru zaposjeda srpska vojska. Mnogi sa zebnjom i strahom doživljavaju promjene.Igrom sudbine Gora se našla na poprištu oružanih sukoba koji su se vodili na liniji uspostavljanja granice između Srbije i Albanije. Srpska vojska je vršila represalije prema albanskim pobunjenicima tokom uspostavljanja granice, ali ne samo prema njima već i prema civilnom stanovništvu. O tome je sa ogorčenjem pisao Dimitrije Tucović u svojoj brošuri Srbija i Arbanija - kritika zavojevačke politike srpske buržoazije. Bogumil Hrabak navodi riječi jednog srpskog oficira iz 10. puka da su “još za vreme proterivanja diverzanata, arbanaška sela u Opolju bila izložena represalijama zbog učešća toga življa u borbama protiv srpskih jedinica.”

U novembru 1912.godine srpska vojska je izvršila veliki pokolj nad albanskim stanovništvom Kosova, pa i  šire, o čemu ima dosta podataka u raznim dokumentima i novinskim zapisima u evropskoj štampi .Procjenjuje se da je u kosovskom vilajetu ubijeno između 12 i 25 hiljada Albanaca. I Lav Trocki je, kao dopisnik lista Kijevskaja misl, bio na licu mjesta i razgovarao sa učesnicima događaja. Zbog svojih izvještaja bio je uskoro protjeran sa Balkana. O surovim postupcima srpskog ekspedicionog korpusa pisao je i Kosta Novaković koji je i sam kao vojnik proveo  četiri mjeseca u Albaniji.

 Tokom ovih operacija za uspostavljanje granice prema Albaniji, srpska vojska je izvršila i nekoliko masakara nad nedužnim i preplašenim stanovništvom Gore. To je još

više pojačalo nesigurnost i ubrzalo iseljavanje u Tursku koje će u narednim godinama poprimiti dimenzije egzodusa.

Najveći masakr je izvršen u Restelici gdje je ubijeno 13 mještana (i danas o tome svjedoče mezarluci Javori) .Pojedinci koji su preživjeli ovaj masakr kasnije su pričali da su vojsci davali zlato da bi  bili pošteđeni. U Kruševu je ubijeno 9 članova porodice Mola Arifa među kojima i dvoje djece od po nekoliko godina. Kasnije se,1959.godine, kompletna porodica Gazi( sin i unuci Mola Arifa) iselila u Tursku gdje i danas živi. U Brodu je ne mjestu Zdražejec takođe, izvršen masakr i ubijeno desetak mještana. Zločini su se dogodili i u drugim selima Gore - Vraništu, Radeši, Globočici. U Globočici je ubijen seoski imam Mola Karhriman. Svi ovi zločini su izvršeni sa jednim ciljem - da se stanovništvo zaplaši i, u slučaju izjašnjavanja pred međunarodnim komisijama za granice, izjasni da želi da živi u Srbiji.

U septembru 1913. godine izbila je albanska pobuna koja nije zaobišla ni Goru. Neki su historičari ovo nazvali Trećim balkanskim ratom. Tucović je o tome pisao : ”i kada je buna izbila, vlada je preko zastupnika ministra spoljašnjih dela izjavila da će Arbanasi biti ‘primerno kažnjeni’,buržoaska štampa je tražila istrebljenje bez milosti, a vojska je izvršavala. Arbanaska sela, iz kojih su ljudi bili blagovremeno izbegli,  behu pretvorena u zgarišta.To behu u isto vreme varvarski krematorijumi u kojima je sagorelo stotinama živih žena i dece. I dokle su ustanici zarobljene srpske oficire i vojnike razoružavali i puštali, dotle  srpska soldateska nije štedela ni njihovu decu, žene i bolesne.” [5]

U jesen te godine izbila je i pobuna na Koritniku. Na čelu ustanika je bio čuveni Nail Dano iz Rapče koji je mnogo poznatiji u albanskoj nego u našoj historiji. Značajan udio u ovim događajima imao je i Molla Rasim iz Zapoda. (O njemu je u Kosovskom avazu pisao Nazif Dokle). I u srpskoj historiografiji pominju se ovi događaji    i otpor na koji su nailazile srpske snage za uspostavljanje cvivilne uprave. Bogumil Hrabak pominje da je srpska vojska 1.oktobra 1913.godine vodila borbe sa arbanaškim četama “na prizrenskom sektoru”, zatim kod goranskog sela Vraništa, gde je “veoma snažan arbanaški pritisak paralisan”, da bi se borbe i dalje vodile kod Lopuškog Hana. ”Kod Vraništa su i sutradan (misli se na 2.oktobar 1913.-prim.S.I) besno navaljivali Ljumljani, Maćani i meštani Vraništa, ali su ih uvećane srpske trupe zaustavljale.”[6]

    Po zaposedanju ovih krajeva srpska uprava je izvršila popis stanovništva “preko policijskih i opštinskih vlasti još za vreme dejstvovanja Vrhovne komande, preko koje je Kraljevska vlada upravljala novim krajevima” do završetka rata. Popisivači su išli od kuće do kuće ,pa se ovaj popis može računati u djelimično tačne. Prema ovom popisu broj stanovnika kosovskog dijela Gore je iznosio 12.331. Najveće selo je Brod sa 2.624 stanovnika, zatim Restelica sa 2.279, Zli Potok sa 914, Rapča(G.i D.) sa 711, dok je najmanje stanovnika imao Dragaš (Krakovište) svega 244. U albanskom dijelu najveći je Šištevec sa 1230, zatim Borje sa 1.156, dok je najmanje stanovnika imao Orešek-116.

U poređenju sa podacima koje je 70-tih godina XIX vijeka iznio Jastrebov, u Gori je bilo približno isto stanovnika, mada je on navodio samo broj kuća.Tada je Brod imao oko 500 kuća, a Restelica 350, Rapča 170, Kruševo 118, Zli Potok 110, dok su sva ostala sela imala ispod 100 kuća, opet Dragaš najmanje - 30. U albanskom dijelu Gore najveći je Šištevec sa 210 kuća, zatim Borje sa 152, a najmanji su Orešek i Košarište sa po 24 kuće. Ove podatke navodimo da bi napravili poređenje sa popisom stanovništva iz 1921.godine, nakon teških godina koje su uslijedile tokom Prvog svjetskog rata, kada se stanovništvo  Gore gotovo prepolovilo.   

 

 

              Prvi svjetski rat - veliki egzodus

 

            U cjelokupnoj historiji Gore Prvi svjetski rat  ostaće zapamćen po najvećim stradanjima i muhadžirluku koji se dogodio tokom nekoliko ratnih godina. Gora se ponovo našla na udaru mnogih vojski i pljačkaša koji su otimali i ono malo što se moglo iščupati od prirode.Tri ratne nerodne godine (1915-1917) su prosto desetkovale stanovništvo. Nikada se neće saznati koliko je ljudi stradalo zbog gladi i zuluma koji su činjeni sa svih strana. Pološkom kotlinom su tumarale izgladnele gomile ljudi tražeći spas i izbavljenje. Po zulumu su sada zapamćeni Bugari i haramije (pljačkaši) koji su vršili strašne  zločine .Ljudi su prodavali sve što su imali ne bi li nekako preživjeli. Prodavali su nakit, posteljinu, stoku. Mnogi koji su se spustili u Tetovsku kotlinu, nikada se više nisu vratili u Goru. Produžili su put prema Turskoj.Mnoga su sela  potpuno opustjela. Prema popisu iz 1913. u kosovskom dijelu Gore je živjelo 12.331 stanovnika, dok je prema popisu iz 1921.bilo svega 7.177 stanovnika. Indeks smanjenja stanovnika iznosi 42%. Navešćemo samo sela u kojima je došlo do većeg smanjenja stanovništva kako bi se imala jasnija slika o masovnosti i karakteru egzodusa.

 

                          1913.                  1921.   

                       _______________________

  

    Baćka               410                      167

    Brod              2.624                   1.863 

    Globočica        607                      391

    Dikance           458                      162

    Zli Potok         914                      264

    Krstec              637                      299

    Kruševo           405                     126

    Kukaljane        506                      361

    Orćuša            376                      242

    Restelica      2.279                      745

 

            U ostalim selima je broj stanovnika, takođe,smanjen, ali ne tako izrazito. Niti u jednom selu Gore 1921.godine nije bilo više stanovnika u poređenju sa 1913.godinom. U ovom periodu dogodio se prvi muhadžirluk, a u kasnijim decenijama dogodiće se još tri, tako da se XX vijek u Gori može nazvati vijekom muhadžirluka.

            Tokom Prvog svjetskog rata iseljenički putevi su vodili na jug, prema Turskoj. Tako je bilo i 30-tih i 60-tih godina prošlog vijeka, za razliku od zadnjeg, poslije rata na Kosovu 1999.godine, kada, gotovo, svi putevi vode na sjever i zapad.

            Interesantno je to što se problematikom muhadžirluka iz Gore još niko nije bavio, a toliko je pisano o ovom kraju i bilo  toliko manipulacija sa ovim ljudima.Nekome nije bilo u interesu da se pominju tamnije stranice iz naše historije ,jer bi za to morao neko biti okrivljen. A ljudi ne napuštaju svoj kraj ako su bezbjedni i sigurni.

            U jesen 1917.godine dogodio se najveći muhadžirluk.(Koristim termin muhadžirluk jer ga i narod upotrebljava u  verziji “madžir” i “madžirl’k”). Samo je iz Kruševa u dva dana iselilo 70 porodica. Iz Restelice, Zli Potoka i Broda mnogo više. Od 118 domaćinstava, kojepominje Jastrebov 70-tih godina XIX vijeka, u Kruševu je 1918.ostalo svega 8. Brod, koji je do balkanskih ratova bio varošica sa mnogobrojnim dućanima, doživljava masovno iseljavanje. Većina odlazi u Tursku, mada je bilo i onih koji su se zaustavili u Tetovu i Skoplju. (Danas u Turskoj živi nekoliko hiljada ljudi porijeklom iz Broda a u Skoplju gotovo 400 porodica. Kruševljani su se nastanili na obalu Crnog mora u selu Jalikej, u blizini Čataldže.Tek poneki starac još govori naš jezik, dok većina mladih i ne zna gdje se Gora nalazi .)

            Prvih godina po dolasku u Tursku,mnogi muhadžiri su doživjeli još jednu golgotu.I tamo su gladovali i radili najteže poslove-bili su ćumurdžije i fizički radnici.Još gore,veliki broj sposobnih muškaraca je mobilisan i odveden na ratište kod ^anakala.Mnogi su,nevični u ratovanju,izginuli.Ostale su žene sa jetimima ne znajući za kojeg su sultana izgubili svoje muževe i očeve.

            Oni koji su ostali u Gori pokušavali su da nekako prežive,mada su se našli na mjestu gdje se određivala granica između Srbije i Albanije.I pored činjenice da je krajem 1918. rat završen ,proći će još mnogo godina dok se,na području Gore,uspostavi kakav-takav mir.Naime,konačna granica između Albanije i Kraljevine SHS(Jugoslavije) biće uspostavljena u martu 1923.godine.Na ovaj način Gora je političkom granicom podijeljena na dva dijela i tako  je ostalo do danas.Dvadeset sela je pripalo Jugoslaviji,dok je 9 sela ostalo u granicama Albanije.Kasnije,poslije Drugog svjetskog rata,Urvič i Jelovjane pripadaju Makedoniji.

            Dogodilo se nešto nevjerovatno.Na veoma malom prostoru (tridesetak sela) jedan isti narod decenijama uči školu na tri jezika-srpskom,albanskom i makedonskom.Uči tri kulture i tri historije a da pritom ništa ne nauči o sebi.Srpske škole su otvorene u Brodu i Restelici nakon 1912.godine a docnije (između dva rata)i u Vraništu i Rapči.U Restelici je od 1918.do 1936.godine učitelj bio Svetozar Vukičević-Toza iz Prizrena,a od 1936.do Drugog svjetskog rata radili su Avdo Humčanin i izvjesni Mustafa,obojica iz Bosne.Albanske škole su otvorene, najprije, u Šištevcu 1924.godine, Zapodu 1927. I u Borju 1928.godine. Makedonske škole su otvorene u Urviču i Jelovjanu nakon Drugog svjetskog rata.Tek poslije rata na Kosovu,1999.godine, učinjeni su napori da se u kosovskom dijelu Gore krene sa školama na bosanskom jeziku, mada je otpor u nekim sredinama veliki i, prvenstveno, dolazi od prosvjetnih radnika. Sasvim razumljivo. Oni koji su prošli decenijsku školu outđivanja, ne mogu tako lahko da napuste svoj ideološki oklop. Mnogi su se identifikovali sa knjigama koje su pročitali.

 

                 Gora između dva svjetska rata

 

             Situacija nije bila ništa bolja ni u periodu između dva svjetska rata. Mnogi su, opet, odlučili da napuste svoj kraj.Tridesetih godina XX vijeka Goru je zahvatio još jedan iseljenički talas. U ovom periodu promijenjena su sva prezimena u Gori kao i na cijelom Kosovu.S vim prezimenima je dodato vić, tako da su mnogi, čak i Albanci, morali da koriste ta prezimena. Albanci u Kraljevini Jugoslaviji nisu imali svoje škole pa su morali da pohađaju na srpskom jeziku i uče samo ćirilicu, mada je u ovom periodu broj pismenih Albanaca bio ispod 10%.Samo ilustracije radi, u opoljskom (albanskom  )selu Bljač osnovna škola  zvala se Car Dušan. Sa istim imenom je bila i škola u Vraništu.

            A što se  prezimena tiče, ona će u Gori i Župi biti albanizovana 1947.godine i ostati takva do devedesetih godina prošloga vijeka kada, ponovo, pojedinci dodaju vić na kraju. U međuvremenu 60-tih godina XX vijeka u nekim selima Gore mnoga prezimena će dobiti turske nastavke ler, lar, lerden, oglu (Begler, Bećirler, Kučlar, Džemalar, Ajdarlar, Ljajkolar, Hasanlar, Muratoglu, Mahmutlardan, Ahmetlerden, Mrčolar, Karahasan, Karalija i dr.) .Ovo se dogodilo u vrijeme priprema za novi muhadžirluk u vrijeme Rankovića. Tada su mnogi morali da, najprije, promjene prezime i da se privremeno isele u Makedoniju, pa odatle u Tursku .Oni koji su se u međuvremenu popišmanili i ostali u Gori, zadržali su već promijenjena prezimena.

            Da se, ipak, vratimo periodu između dva svjetska rata.

Objavio/la krusevo u 01:38, 1 komentar(a), print, #

28.01.2007.

Goranska Balada

GORANSKA NARODNA BALADA

JUSUF I DZEMILJA

 
Da li ste čulje, razbralje
šo bilo čudo goljemo
vo tija selo Kruševo:
se beret hodze-hadzije
i Dzemiljina akraba
Dzemilja će ga turaje
Dzemija bela i crvena
Dzemilja na daleko čujena
Dzemija nišan vo selo
Dzemilja gorska hanema
Jusufe milo materino
Dzemilja neje za tebe
ti ka si ošov vo Prizren
ona ti ošla vo roda
ti ka si stignaf od pazar
toga se Dzemilja vratila
oj more Jusuf hadzija
da znaješ imaš ime goljemo
ti da ga turaš Dzemilja
Dzemilja neje za tebe
majka ce najde poarna
poarna i po hubava.
Oj more Jusuf hadzija
dal ti je žalj za dukati
il ti je žalj za haljišta?
Majćice mila premila
aljišta ogin da ge izgore
dukati šejtan izede
ka da ga Dzemka prežaljim
Dzemka mi duša izgore
neprojdoa šest nedelje
Dzemilja ga dadoa vo Šišteec
ke materina rodbina
ga dalje će ga zimaje
so dve ralje svirlje,tupani
majćice mila premila
eno ge idet tupani
so Dzemiljine svatoji
od bela zemna nadolu
frljaje puške kuršumi
majćice mila premila
zatvori vrate pendzeri
da ne ga slušam jekava
da ne ge čujem tupani
da ne ge vidjim svatoji
ej mori Razo setrice
osedlaj mi konja Doria
frlji mu bela terkija
Dzemilja da ga ispratim
do Šišteečke gumena
iljeze Jusuf vo sred selo
na ata konja Dorija
na ramo puška graorka
i altipatlak vo puas
svatoji se uplašia
kroz selo se rasturija
Jusuf ge vikna svatoji
i Dzemiljine deveri
nemojte ne se plašite
tupani ne zastanujte
terajte svadbi redoi
izin mi dajte i mene
da dojdem i ja vo Šišteec
Dzemilja da ga ispratim
i da gi dadem daroi
šo ge nosila Dzemilja
ej mori bela Dzemiljo
podigni mori duak od čelo
još jen put da se viđime
ja da ti dadem daroi
i alaf da se učinime
oj more Jusuf hadzilja
ne digam duak od čelo
od tebe imam avalje
zamalje Jusuf premalje
na Šišteečke zavori
pri Šišeestečke grobišta.


Krusevo
<< 01/2007 >>
nedponutosricetpetsub
010203040506
07080910111213
14151617181920
21222324252627
28293031

MOJI LINKOVI

Moto
Život nam vraća samo ono što mi drugima dajemo. A. I.

R.Tagora
Kad te ljubav zove sledi je,
Premda su joj putevi tvrdi i strmi.
A kad vas krila njena ponesu, predajte joj se,
Premda vas mac skriven u njezinim perima moze raniti.
A kad vam govori, verujte joj,
Premda njezin glas može razdrmati vaše snove kao što severac pustoši perivoj.
Jer, kao što vas ljubav kruni, tako ce vas i razapeti.
Jer, koliko vam pomaže da rastete, toliko vas i podkresava.
Kao što se uspinje na vašu visinu i draga vam najnežnije grane
što dršcu na suncu.
Tako ce vam sici u korenje i protresti dok prianjaju uza zemlju.
Poput snopova žita ona vas u se skuplja.
Ona vas mlati da bi vas razgolitila.
Ona vas sije da bi vas lupine vaše oslobodila.
Ona vas melje dok ne pobijelite.
Ona vas meša dok gipki ne budete,
A onda vas mece na svoj sveti oganj,
da postanete sveti kruh za Božji sveti pir.
Sve ce vam ovo ljubav uciniti kako bi ste doznali tajne svojega
srca i da bi ste po tom znanju postali komadic srca samoga Života.
Ali, ako u svojem strahu budete tražili samo ljubavni mir i ljubavni užitak.
Bolje vam je da pokrijete golotinju svoju i da odete s gumna ljubavi,
U svet bez godišnjih doba, gde cete se smijati, ali ne punim smijehom,
i gde cete plakati, ali ne svim svojim suzama.
Ljubav ne daje ništa osim sebe i ne uzima ništa osim sebe.
Ljubav nema ništa niti se ona može imati:
Jer, ljubav je dovoljna ljubavi.

Merlin - Smijehom strah pokrijem
U vrijeme kada sumnja
izlazi iz zbunja
u vrijeme kada svako
u svakoga sumnja
Gdje smo sada mi
gdje su one rijeci velike
gdje smo sada mi
od Australije do Amerike
Gdje je ona ptica
sto imala je glas
sto nosila je uvijek
dobru vijest za nas
O da l' smo rodjeni zli
il' smo u putu to postali
o da l' smo rodjeni zli
il' smo isti k'o ostali
Ref.
Smijehom strah pokrijem uvijek
kad otkrijem da si sretna
daleko od mene na kraju svijeta
gdje svako za sebe tugu tka
Smijehom strah pokrijem uvijek
kad otkrijem da si sretna
daleko od mene ma nek' si dobro
nek' ruza ne vene kad venem ja
U vrijeme kada sumnja
protice kroz vene
kome je to stalo
do tebe i mene
Mi nismo rodjeni zli
mi nikad nismo to ni bili
mi nismo rodjeni zli
voljeti nismo ni prestali

Rade Šerbeđija - Ne daj se Ines
Ne daj se Ines
Ne daj se godinama moja Ines
Drukčijim pokretima i navikama
Jer još ti je soba topla
Prijatan raspored i rijetki predmeti
Imala si više ukusa od mene
Tvoja soba divota
Gazdarica ti je u bolnici
Uvijek si se razlikovala
Po boji papira svojih pisama, po poklonima
Pratila me sljedećeg jutra oko devet do stanice
I ruši se zeleni autobus tjeran jesenjim vjetrom
Kao list niz jednu beogradsku padinu
u večernjem sam odijelu i opkoljen pogledima

Ne daj se mladosti moja, ne daj se Ines


dugo je pripremano naše poznanstvo
I onda slučajno uz vruću rakiju
I sa svega nekoliko rečenica, loše prikrivena želja
Tvoj je način gospođe i obrazi seljanke
Prostakušo i plemkinjo moja
Pa tvoje grudi, krevet
I moja soba obješena u zraku kao naranča
Kao narančasta svjetiljka nad zelenom i modrom vodom Zagreba
Proleterskih brigada 39. kod Grković
Pokisla ulica od prozora dalje i šum predvečernjih tramvaja
Lijepi trenuci nostalgije, ljubavi i siromaštva
Upotreba zajedničke kupaonice
I "Molim Vas ako me tko traži"

Ne daj se Ines

Evo me ustajem tek da okrenem ploču
Da li je to nepristojno u ovakvom času
Mozart Requiem Agnus Dei
Meni je ipak najdraži početak
Raspolažem s jos milion njeznih
I bezobraznih podataka naše mladosti
Koja nas pred vlastitim očima vara, i krade, i napušta



Ne daj se Ines

Poderi pozivnicu, otkaži večeru, prevari muža
Odlazeći da se počesljaš u nekom boljem hotelu
Dodirni me ispod stola koljenom
Generacijo moja, ljubavnice

Znam da će jos biti mladosti,
Ali ne više ovakve - u prosjeku 1938
Ja neću imati s kim ostati mlad ako svi ostarite
I ta će mi mladost teško pasti
A bit će ipak da ste vi u pravu
Jer sam sam na ovoj obali
Koju ste napustili i predali bezvoljno
A ponovo počinje kiša,
Kao sto već kiši u listopadu na otocima
More od olova i nebo od borova
Udaljeni glasovi koji se miješaju
Glas majke prijatelja, kćeri, ljubavnice, broda, brata
Na brzinu pokupljeno rublje pred kišu
I nestalo je svjetla s tom bjelinom
Još malo šetnje uz more i gotovo

Ne daj se Ines

MOJI FAVORITI
-

BROJAČ POSJETA
2062

Powered by Blogger.ba